De KNMG-handreiking 'Off-label voorschrijven': wat artsen moeten weten

Off-label voorschrijven — het voorschrijven van een geregistreerd geneesmiddel buiten de geregistreerde indicatie — is in Nederland toegestaan onder strikte voorwaarden. De KNMG (Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst) heeft daarvoor een handreiking die als beroepsstandaard geldt. Voor puberteitsremmers bij genderdysforie is deze handreiking onverkort van toepassing.

De vier voorwaarden

De handreiking stelt vier voorwaarden voor off-label voorschrijven. (1) Wetenschappelijke onderbouwing in protocollen of richtlijnen van de beroepsgroep. (2) Afwezigheid van een geregistreerd alternatief voor dezelfde indicatie. (3) Schriftelijke uitleg aan de patiënt over de off-label-status, de beoogde werking, de bekende en onbekende risico's, en de redenen waarom voor dit middel is gekozen. (4) Aanvullende monitoring en farmacovigilantie.

Hoe puberteitsremmers daarin passen

Bij triptoreline (Decapeptyl) en andere GnRH-agonisten voor jeugd-genderzorg: voorwaarde 2 is technisch vervuld — er bestaan geen geregistreerde alternatieven voor genderdysforie. Voorwaarde 1 (wetenschappelijke onderbouwing) is sinds de Cass Review (2024), de NICE evidence review (2020) en Biggs (2022) inhoudelijk onder druk komen te staan. Voorwaarden 3 (schriftelijke informed consent) en 4 (aanvullende monitoring) zijn afhankelijk van de individuele klinische praktijk en zijn voorwerp van professionele controverse.

Aansprakelijkheidsimplicaties

Off-label voorschrijven geeft de voorschrijvende arts verzwaarde aansprakelijkheid. Als achteraf schade optreedt (bv. ernstige botverlies, fertiliteitsverlies) en de informed-consent-documentatie kan deze schade en de afwegingen niet aantonen, is een tuchtklacht of civielrechtelijke aansprakelijkheid waarschijnlijker. Smeehuijzen (Nederlands Juristen Blad 2025) schreef hierover een uitvoerige juridische analyse — zie de pagina over de Gezondheidsraad.

Internationale parallel

Vergelijkbare off-label-handreikingen bestaan in andere Westerse landen. De BMA (UK), AMA (VS), en BMA-equivalenten in Frankrijk en Duitsland stellen vergelijkbare informed-consent-eisen. Het FDA-equivalent in de VS heeft sinds 2022 een waarschuwing aan leuproreline toegevoegd voor pseudotumor cerebri bij pediatrische gebruikers — een waarschuwing die ook in Nederlandse informed-consent-procedures aandacht hoort te krijgen.