Schagen 2020 (JCEM): Amsterdamse vervolgstudie naar botgezondheid

Sebastian Schagen en collega's publiceerden in 2020 in JCEM een vervolgstudie naar botontwikkeling bij Amsterdamse Dutch Protocol-patiënten. De studie volgde 121 jongeren (51 geboren jongens, 70 geboren meisjes) vanaf start puberteitsremmers tot na minimaal 2 jaar cross-sex hormonen, met DXA-scans op meerdere meetmomenten.

De bevindingen

Tijdens puberteitsremmers daalde de Z-score voor lumbale wervels gemiddeld met ongeveer 0,5 SD. Na start van cross-sex hormonen herstelde de Z-score deels, maar de uiteindelijke waarde was bij beide subgroepen lager dan de pre-treatment-waarde — vooral bij geboren meisjes. De heup-Z-score volgde een vergelijkbaar patroon.

De interpretatie

De auteurs schreven dat de bot-mineralisatie weliswaar deels herstelt na start van cross-sex hormonen, maar dat de inhaal-groei niet volledig is. Bij geboren meisjes (die naar testosteron overstapten) was het verschil tussen post-treatment Z-score en pre-treatment Z-score significant. De auteurs adviseren bijdragen via calcium- en vitamine D-suppletie, gewichtsdragende lichaamsbeweging, en alertheid op latere osteoporose-risico's.

Wat de studie niet kon beantwoorden

De studie volgde patiënten tot ongeveer 22-23 jaar. Of het breukrisico op middelbare en oudere leeftijd boven het populatiegemiddelde zal uitkomen, valt op basis van deze data niet te bepalen — daarvoor zijn cohorten nodig die nu 60+ zijn. De oudste Nederlandse Dutch Protocol-patiënten zijn nu rond de 40, een leeftijd waarop osteoporotische fracturen nog niet courant zijn.

Internationale receptie

De Cass Review (2024) gebruikt de Schagen-data om aan te tonen dat de claim van volledige reversibiliteit van puberteitsremmers ten aanzien van botgezondheid wetenschappelijk niet houdbaar is. NICE noemt in de evidence review van 2020 vergelijkbare zorgen.