Schagen 2020 (JCEM): Amsterdamse vervolgstudie naar botgezondheid

Sebastian Schagen en collega's publiceerden in 2020 in JCEM een vervolgstudie naar botontwikkeling bij Amsterdamse Dutch Protocol-patiënten. De studie volgde 121 jongeren (51 transmeisjes, 70 transjongens) tijdens puberteitsremmers, en 78 van hen ook tijdens drie jaar gecombineerde behandeling met cross-sex hormonen, met DXA-scans op meerdere meetmomenten.

De bevindingen

Tijdens twee jaar puberteitsremmers bleef de botdichtheid gelijk of daalde ze licht, terwijl de Z-scores in alle groepen daalden. Tijdens drie jaar cross-sex hormonen nam de botdichtheid significant toe. Bij transjongens (geboren meisjes) normaliseerden de Z-scores; bij transmeisjes (geboren jongens) bleven ze onder nul — net als bij de start al het geval was.

De interpretatie

De auteurs concluderen dat de Z-scores tijdens puberteitsremmers dalen en tijdens cross-sex hormonen weer stijgen. Transmeisjes hadden zowel bij de start als na drie jaar oestrogeen relatief lage Z-scores. Volgens de auteurs is onduidelijk of dat bij hen op latere leeftijd tot meer botbreuken leidt.

Wat de studie niet kon beantwoorden

Of het breukrisico op middelbare en oudere leeftijd boven het populatiegemiddelde zal uitkomen, valt op basis van deze data niet te bepalen — daarvoor zijn cohorten nodig die nu 60+ zijn. De oudste Nederlandse Dutch Protocol-patiënten zijn nu rond de 40, een leeftijd waarop osteoporotische fracturen nog niet courant zijn.

Internationale receptie

De Cass Review (2024) betrekt de Amsterdamse botdata bij haar conclusie dat niet vaststaat dat de effecten van puberteitsremmers op de botgezondheid omkeerbaar zijn. NICE noemde in zijn evidence review (gepubliceerd in 2021) vergelijkbare zorgen.