Z-score en DXA-scan: hoe je botdichtheid bij adolescenten meet

Botdichtheid bij kinderen en adolescenten wordt gemeten met DXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry), een lichte X-ray-scan die het bot-mineraal-gehalte per oppervlakte berekent. Bij volwassenen wordt het resultaat uitgedrukt als T-score (vergelijking met een gezonde jongvolwassene); bij kinderen en adolescenten als Z-score — vergelijking met de norm van leeftijds- en sekse-genoten.

Wat de Z-score betekent

Z-score 0 betekent precies gemiddeld voor de leeftijds- en sekse-cohort. Z-score -1 is één standaarddeviatie onder het gemiddelde, ongeveer het 16e percentiel. Z-score -2 is twee SD onder het gemiddelde, het 2,5e percentiel. Bij volwassenen spreekt men van osteopenie bij T-score tussen -1 en -2,5, en osteoporose bij T-score onder -2,5. Bij kinderen ligt de grens voor 'significant verlaagd' rond Z-score -2.

Welke skelet-locaties

Standaard worden bij adolescenten lumbale wervels (L1-L4) en totaal-lichaam minus hoofd gemeten. Bij volwassenen ook heup en femur. Bij groeiende kinderen wordt soms een correctie toegepast omdat botmaat zelf invloed heeft op de DXA-meting (bone-area-correctie).

Bij puberteitsremmers

De Endocrine Society-richtlijn (Hembree 2017) adviseert jaarlijkse DXA-scan tijdens behandeling met puberteitsremmers. Bij dalende Z-scores in de buurt van -2 SD wordt soms eerder met cross-sex hormonen gestart om de bot-spurt-stilstand te beperken. Schagen (2020) liet zien dat zonder dergelijke aanpassing Z-scores typisch met 0,5 tot 1,0 SD dalen tijdens de behandelperiode.

Wat de Z-score niet meet

Z-scores meten bot-mineraal-dichtheid op een tijdstip. Ze voorspellen niet rechtstreeks het breukrisico op middellange of lange termijn. Voor breukrisico op middelbare en oudere leeftijd zijn ook factoren als bot-architectuur, micro-structuur en levensstijl bepalend — facetten die DXA niet zichtbaar maakt.