Klink 2015 (JCEM): eerste lange-termijn bot-data Amsterdamse cohort
De eerste publicatie die de botgezondheid van Nederlandse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid mat. Z-scores bleven onder pre-treatment-niveau.
Door Redactie puberteitsremmers.nl
· 20 mei 2026
In 2015 publiceerden Daniel Klink en collega's in het Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (JCEM) de eerste publicatie die de botgezondheid van Amsterdamse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid systematisch onderzocht. De auteurs volgden 34 patiënten die het hele traject hadden doorlopen — puberteitsremmers, cross-sex hormonen, en sommigen geslachtsbevestigende chirurgie.
Wat werd gemeten
DXA-scans van lumbale wervels en heup, uitgedrukt als Z-score: het aantal standaarddeviaties van het gemiddelde van leeftijds- en sekse-genoten. Pre-treatment, na puberteitsremmers, en na minimaal 6 jaar cross-sex hormonen. Vergelijking met de Nederlandse referentiepopulatie.
Wat bleek
Tijdens puberteitssuppressie daalde de Z-score met 0,5 tot 1,0 SD. Na start van cross-sex hormonen herstelde de Z-score deels, maar bleef bij beide subgroepen (geboren jongens → oestrogeen, geboren meisjes → testosteron) gemiddeld lager dan de pre-treatment-waarde. Voor geboren meisjes was het verschil het grootst.
Interpretatie
De auteurs concludeerden dat de behandeling 'over het algemeen veilig' was, maar erkennen dat 'inhaalgroei' van bot niet volledig optreedt. De studie kreeg internationale aandacht omdat het de eerste objectieve data was die het reversibiliteits-argument onder druk zette — botmassa wordt tijdens behandeling verloren en niet volledig hervonden.
Latere replicatie
In 2020 publiceerde Schagen (ook JCEM) een vervolgstudie met grotere cohort die de Klink-bevindingen bevestigde. De Britse Carmichael-heranalyse van het Tavistock-cohort in PLOS ONE 2021 vond vergelijkbare Z-score-dalingen tijdens puberteitssuppressie.
Bron
Klink D., Caris M., Heijboer A., van Trotsenburg M., Rotteveel J. — Bone mass in young adulthood following gonadotropin-releasing hormone analog treatment and cross-sex hormone treatment in adolescents with gender dysphoria. JCEM, 2015
Meer artikelen in deze categorie
Z-score en DXA-scan: hoe je botdichtheid bij adolescenten meet
Botdichtheid bij kinderen en adolescenten wordt gemeten met DXA-scan en uitgedrukt als Z-score. Hoe werkt de meting en wat zijn de grenswaarden?
Schagen 2020 (JCEM): Amsterdamse vervolgstudie naar botgezondheid
Schagen en collega's vervolgden Klink (2015) met een grotere Amsterdamse cohort. Bevestiging: Z-scores blijven onder pre-treatment-niveau, vooral bij geboren meisjes.
Klink 2015 (JCEM): eerste lange-termijn bot-data Amsterdamse cohort
De eerste publicatie die de botgezondheid van Nederlandse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid mat. Z-scores bleven onder pre-treatment-niveau.