Klink 2015 (JCEM): eerste lange-termijn bot-data Amsterdamse cohort
De eerste publicatie die de botgezondheid van Nederlandse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid mat. Z-scores bleven onder pre-treatment-niveau.
Door Redactie puberteitsremmers.nl
· 20 mei 2026
In 2015 publiceerden Daniel Klink en collega's in het Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (JCEM) de eerste publicatie die de botgezondheid van Amsterdamse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid systematisch onderzocht. De auteurs volgden 34 patiënten die het hele traject hadden doorlopen — puberteitsremmers, cross-sex hormonen, en sommigen geslachtsbevestigende chirurgie.
Wat werd gemeten
DXA-scans van lumbale wervels en heup, uitgedrukt als Z-score: het aantal standaarddeviaties van het gemiddelde van leeftijds- en sekse-genoten. Pre-treatment, na puberteitsremmers, en na minimaal 6 jaar cross-sex hormonen. Vergelijking met de Nederlandse referentiepopulatie.
Wat bleek
Tijdens puberteitssuppressie daalde de Z-score. Na start van cross-sex hormonen herstelde de Z-score deels, maar bleef gemiddeld lager dan de pre-treatment-waarde.
Interpretatie
De auteurs erkenden dat het herstel van de botmassa niet volledig was. De studie kreeg internationale aandacht omdat het de eerste objectieve data was die het reversibiliteits-argument onder druk zette — botmassa wordt tijdens behandeling verloren en niet volledig hervonden.
Latere replicatie
In 2020 publiceerde Schagen (ook JCEM) een vervolgstudie met grotere cohort die de Klink-bevindingen bevestigde. De Britse Carmichael-studie van het Tavistock-cohort in PLOS ONE 2021 vond vergelijkbare Z-score-dalingen tijdens puberteitssuppressie.
Bron
Klink D., Caris M., Heijboer A., van Trotsenburg M., Rotteveel J. — Bone mass in young adulthood following gonadotropin-releasing hormone analog treatment and cross-sex hormone treatment in adolescents with gender dysphoria. JCEM, 2015
Meer artikelen in deze categorie
Nieuwe meta-analyse: botdichtheid herstelt niet volledig na puberteitsremmers
Een meta-analyse in JAMA Pediatrics van 751 jongeren laat zien dat de botdichtheid van de wervelkolom na puberteitsremmers en hormoontherapie deels aantrekt, maar gemiddeld onder het beginniveau blijft. In de berichtgeving werd dat een 'ontkrachte mythe' genoemd — de cijfers zelf vertellen een voorzichtiger verhaal.
Z-score en DXA-scan: hoe je botdichtheid bij adolescenten meet
Botdichtheid bij kinderen en adolescenten wordt gemeten met DXA-scan en uitgedrukt als Z-score. Hoe werkt de meting en wat zijn de grenswaarden?
Schagen 2020 (JCEM): Amsterdamse vervolgstudie naar botgezondheid
Schagen en collega's volgden na Klink (2015) een grotere Amsterdamse groep. De Z-scores dalen tijdens puberteitsremmers; bij transmeisjes blijven ze ook na drie jaar oestrogeen laag.
Klink 2015 (JCEM): eerste lange-termijn bot-data Amsterdamse cohort
De eerste publicatie die de botgezondheid van Nederlandse Dutch Protocol-patiënten in jongvolwassenheid mat. Z-scores bleven onder pre-treatment-niveau.